Skip Navigation Links
Skip Navigation Links
Skip Navigation Links



 

   
   

غيبت صغري و كبري 

 
 

 

در طول اعصار و قرون هيچ موضوعى به اندازه قيام مصلحى جهانى - كه تمامى بشريت را به سوى سعادت و نيكبختى ابدى رهنمون مى سازد و داد مظلومان را از ظالمان باز مى ستاند - فكر آدميان را به خود مشغول نداشته است . و از اين رو اقوام و مذاهب گوناگون هر يك به نوعى در انتظار ظهور ابرمردى كه سمبل تمام آرمانهاى بشر به حساب مى آيد به سر مى برند تا سرانجام روزى جهان را از عدل و داد پرسازد.

اما در اين ميان اعتقادى كه در ميان مسلمانان و به خصوص شيعيان در مورد قيام و انقلاب مهدى موعود، عليه السلام ، به عنوان مصلح كل و منجى عالم بشريت وجود دارد، اعتقادى است كه در عين دارا بودن جنبه هاى آرمانى از ريشه هاى عميق و مستحكم مكتبى نيز برخوردار و متكى بر بيانات ترديدناپذير پيشوايان معصوم دين است .

علما و متفكران اسلامى نيز در طول قرون متمادى ضمن بيان كلمات و احاديث پيشوايان دين در زمينه ظهور قائم آل محمد، صلى الله عليه و آله ، اين اعتقاد را ترويج داده و ضمن پاسدارى از انديشه مهدويت و تحكيم مبانى فكرى انتظار ظهور مصلح جهانى ، به پاسخ شبهات مخالفين در اين باب پرداخته و بر استوارى اين انديشه افزوده اند.

قبل از آن كه وارد بحث از مفهوم غيبت امام عصر، عليه السلام ، شويم بهتر است ابتدا به اين سؤال پاسخ دهيم كه وجه تقسيم غيبت آن حضرت به غيبت صغرى و كبرى چه بوده ، تفاوت اين دو در چيست و اصولا مرز زمانى مشخص كننده اين دو غيبت از يكديگر چگونه تعيين مى شود؟

در روايات ما به طور مكرر از دو غيبت آن حضرت صحبت شده و از سالها پيش از تولد امام مهدى ، عليه السلام ، بر اين موضوع تصريح شده كه حضرتش دو غيبت خواهند داشت كه هر يك با ديگرى متفاوت است .

در اينجا به چند روايت كه در اين زمينه وارد شده است اشاره مى كنيم :

مرحوم (شيخ طوسى ) (460 - 385 ق ) در كتاب الغيبة حديثى از امام صادق ، عليه السلام ، نقل ميكند كه در آن امام خطاب به يكى ازاصحاب خود مى فرمايد:

يا حازم ان لصاحب هذا الامر غيبتين يظهر فى الثانية ...

اى حازم بدان كه براى صاحب اين امر دو غيبت است كه پس از دومين غيبت او ظهور خواهد كرد.

همچنين امين الاسلام مرحوم (طبرسى ) (م 548 ق .) در كتاب (اعلام الورى حديثى را نقل مى كند كه در آن ابوبصير خطاب به امام صادق ، عليه السلام ، عرض مى كند كه :

كان ابوجعفر، عليه السلام ، يقول : لقائم آل محمد غيبتان واحدة طويلة والاخرة قصيرة .

حضرت باقر، عليه السلام ، مى فرمود كه براى قائم آل محمد، صلى الله عليه و آله ، دو غيبت است كه يكى از ديگرى كوتاهتر است (نظر شما در اين مورد چيست ؟)

آن گاه امام در پاسخ ابوبصير مى فرمايد:

نعم يا ابابصير احديهما اطول من الاخرى ...

آرى اى ابوبصير (چنان كه گفتى ) يكى از اين دو غيبت از ديگرى طولانى تر خواهد بود.

و (محمد بن ابراهيم نعمانى ) (م 360 ق ) در كتاب الغيبة روايت ديگرى را از امام صادق ، عليه السلام ، نقل مى كند كه در آن جا امام مى فرمايد:

ان لصاحب هذاالامر غيبتين احديهما تطول حتى يقول بعضهم : مات و بعضهم يقول : قتل و بعضهم يقول : ذهب ...

براى صاحب اين امر دو غيبت است كه يكى از آنها چنان به درازا مى كشد كه بعضى ميگويند: (آن حضرت ) ديگر مرده است و بعضى ديگر مى گويند: او به قتل رسيده است و بعضى هم مى گويند: او ديگر رفته است ...

مرحوم نعمانى پس از بيان نه حديث كه همين مضمون حديث بالا را دارند مى فرمايد:

احاديثى كه در آنها وارد شده است كه امام قائم ، عليه السلام ، دو غيبت دارند، همه از جمله احاديثى هستند كه در نزد ما صحيح به حساب مى آيند، و خداوند نيز صدق گفتار امامان ما را آشكار ساخته است .

ايشان در ادامه كلامشان به تعريف غيبت صغرى و كبرى پرداخته و مى فرمايد:

اولين غيبت آن حضرت غيبتى است كه در آن نمايندگانى از طرف امام به عنوان واسطه ميان مردم و آن حضرت منصوب شده اند كه در ميان مردم آشكارا به سر مى برند و به واسطه آنها مشكلات علمى مردم حل شده و پاسخ سؤالات و معضلات آنها داده مى شود. اين غيبت ، غيبت كوتاهى است كه مدت آن به سر آمده و زمان آن گذشته است .

اما غيبت دوم ، غيبتى است كه در آن واسطه ها و نمايندگانى (كه ميان مردم و امام عصر وجود داشتند) به خاطر مصلحتى كه خداوند اراده كرده برداشته شده اند.

حال كه با نمونه هايى از كلمات ائمه اطهار، عليهم السلام ، در مورد دو غيبت صغرى و كبرى آشنا شديد، بهتر است به پاسخ اين سؤال بپردازيم كه از نظر زمانى دو غيبت چگونه از يكديگر تفكيك مى شوند.

علماى شيعه در مورد زمان پايان غيبت صغرى با يكديگر اختلاف نظر ندارند، اما در مورد اينكه غيبت صغرى از چه زمانى شروع شده است ، ميان آنان اختلاف وجود دارد؛ برخى معتقدند اين غيبت با تولد امام عصر، عليه السلام ، آغاز شده است و برخى ديگر بر اين عقيده اند كه آغاز آن با وفات پدر ارجمند آن حضرت ، امام عسكرى ، عليه السلام ، بوده است .

(شيخ مفيد) (م 413 ق ) در كتاب الارشاد قول اول را پذيرفته و مى فرمايد:

غيبت كوتاهتر آن حضرت از زمان تولد ايشان شروع شده و تا زمانى كه رابطه شيعيان با آن جناب از طريق نمايندگان و واسطه ها نيز قطع مى گردد، ادامه مى يابد، و غيبت طولانى تر نيز از زمان پايان غيبت اول تا روزى كه حضرتش با شمشير قيام خود را آغاز نمايد، به درازا خواهد كشيد.

مرحوم (طبرسى ) (م 548 ق ) نيز در كتاب اعلام الورى همين قول را پذيرفته و از همين رو مدت غيبت صغرى را هفتاد و چهار سال ذكر كرده است . يعنى از سال 255 ق . زمان تولد امام زمان ، عليه السلام ، تا سال 329 ق . سال وفات آخرين نائب از نواب چهارگانه امام عصر، عليه السلام .

كسانى ديگر از بزرگان فقها و محدثان شيعه و همچنين بسيارى از تاريخ نگاران نيز آغاز غيبت صغرى را از زمان تولد حضرت مهدى ، عليه السلام ، محاسبه كرده اند، اما گروهى نيز ابتداى غيبت صغرى را سال 260 ق . يعنى سال وفات حضرت امام حسن عسكرى ، عليه السلام ، گرفته اند كه بدين ترتيب مدت غيبت صغرى قريب به 69 سال خواهد بود.

مؤلف كتاب تاريخ الغيبة الصغرى در كتاب خود سعى كرده كه با بيان دلايلى قولى را كه مبدا غيبت صغرى را تولد امام عصر، عليه السلام ، مى داند رد كرده و ثابت نمايد كه ابتداى غيبت صغرى در حقيقت از زمان امام حسن عسكرى ، عليه السلام ، بوده است .

در اينجا به طور مختصر استدلال ايشان را بر اين موضوع نقل كرده و تحقيق بيشتر در اين باب را به فرصتى ديگر وامى گذاريم :

چون تعيين نواب اربعه به عنوان واسطه ميان امام عصر، عليه السلام ، و شيعيان حضرتش پس از وفات امام حسن عسكرى ، عليه السلام ، صورت مى گيرد، و از طرف ديگر وجه تمايز اصلى زمان غيبت كبرى و غيبت صغرى وجود همين نواب و واسطه هاى ارتباطى است - كه تنها در زمان غيبت صغرى عهده دار ابلاغ پيامهاى حضرت صاحب الزمان ، عليه السلام ، مى باشند - و پس از آن ارتباط حضرتش به كلى با مردم قطع مى شود. از اين رو بايد بگوييم كه غيبت صغرى در اصل از زمان وفات امام حسن عسكرى ، عليه السلام و تعيين اولين نايب خاص آغاز مى گردد.

از آن چه تاكنون گفته شدمعلوم گرديد كه غيبت كبرى از نظر زمانى به آن محدوده زمانى گفته مى شود كه آغازش سال 329 ق ، سال وفات آخرين سفر و نماينده خاص آن حضرت يعنى (ابوالحسن على بن محمد السمرى ) است و پايانش روزى كه به امر حق تعالى مهدى موعود، عليه السلام ، قيام خود را آغاز نمايد.   

 

 

شناخت زندگي بخش     نويسنده : ابراهيم شفيعي سروستاني